Boş sahifa Koreys tili 1-qism, 1-dars: Unli va undoş harflar
Maqola
qaytiş

Koreys tili 1-qism, 1-dars: Unli va undoş harflar

Koreys yozuvi hangul (한글) deb ataladi. Uni Joseon sulolasining törtinçi qiroli Sejong 1443 yilda yaratgan va 1446 yilda “Xalqqa töğri tovuşlarni örgatiş” (훈민정음) nomi bilan eʼlon qilgan. Hangulning asosiy alifbosi 10 ta unli va 14 ta undoş harfdan iborat.

Harflar qanday yaratilgan

Hangul dunyodagi eng “ilmiy” yozuvlardan biri hisoblanadi, çunki uning harflari tasodifiy emas:

  • Undoşlar tovuş çiqarganda nutq aʼzolarining şaklini aks ettiradi. Masalan, ㄱ — tilning orqa qismi tanglayga tegişi, ㄴ — til uçining yuqori tişlarga tegişi, ㅁ — lablar, ㅅ — tiş, ㅇ — tomoq şakli. Qolgan undoşlar şu beş asosiy harfga çiziq qöşiş orqali hosil qilingan: ㄱ → ㅋ, ㄴ → ㄷ → ㅌ, ㅁ → ㅂ → ㅍ, ㅅ → ㅈ → ㅊ, ㅇ → ㅎ.
  • Unlilar uç belgidan tuzilgan: osmon (nuqta, hozir qisqa çiziq), yer (ㅡ) va inson (ㅣ). Masalan, ㅣ ga öng tomondan qisqa çiziq qöşilsa ㅏ, ㅡ ustiga qöşilsa ㅗ hosil böladi.

Koreyada har yili 9 oktyabr Hangul kuni (한글날) sifatida nişonlanadi va bu kun rasmiy dam oliş kuni hisoblanadi.

Asosiy unlilar

HarfÖqilişiTalaffuzi
ㅏaözbekça “a” kabi
ㅑya“ya”
ㅓeoözbekça “o” ga yaqin, lablar dumaloqlanmaydi (ota)
ㅕyeo“yo” (lablar dumaloqlanmaydi)
ㅗolablarni dumaloqlab aytiladigan “o” (rus tilidagi “о” kabi)
ㅛyolablarni dumaloqlab “yo”
ㅜu“u”
ㅠyu“yu”
ㅡeulablar çözilib aytiladigan “ı” (rus tilidagi “ы” ga yaqin)
ㅣi“i”

ㅓ (eo) va ㅗ (o) ni farqlaş muhim: 거 (geo) va 고 (go) — boşqa-boşqa böğinlar.

Asosiy undoşlar

HarfÖqilişiNomi
ㄱg / k기역 (giyeok)
ㄴn니은 (nieun)
ㄷd / t디귿 (digeut)
ㄹr / l리을 (rieul)
ㅁm미음 (mieum)
ㅂb / p비읍 (bieup)
ㅅs시옷 (siot)
ㅇböğin boşida öqilmaydi, oxirida “ng”이응 (ieung)
ㅈj지읒 (jieut)
ㅊç (nafas bilan)치읓 (chieut)
ㅋk (nafas bilan)키읔 (kieuk)
ㅌt (nafas bilan)티읕 (tieut)
ㅍp (nafas bilan)피읖 (pieup)
ㅎh히읗 (hieut)

ㄱ, ㄷ, ㅂ, ㅈ undoşlari söz boşida yumşoqroq “k, t, p, ç” kabi, ikki unli orasida esa “g, d, b, j” kabi eşitiladi. ㄹ söz boşida va unlilar orasida “r”, böğin oxirida “l” deb öqiladi.

Böğin qanday yoziladi

Koreys tilida harflar alohida emas, böğin böyiça bir blokka jamlanib yoziladi. Har bir böğin kamida bitta undoş va bitta unlidan iborat. Agar böğin unli tovuş bilan boşlansa, öqilmaydigan ㅇ harfi yoziladi.

  • Tik unlilar (ㅏ, ㅓ, ㅣ…) undoşning öng tomoniga yoziladi: ㄱ + ㅏ = 가 (ga)
  • Yotiq unlilar (ㅗ, ㅜ, ㅡ…) undoşning pastiga yoziladi: ㄱ + ㅗ = 고 (go)
  • Unli bilan boşlanadigan böğin: ㅇ + ㅏ = 아 (a)

Matn çapdan öngga, böğin içida esa çapdan öngga va yuqoridan pastga yoziladi.

Birinçi sözlar

KoreysçaÖqilişiMaʼnosi
아이aibola
오이oibodring
우유uyusut
나무namudaraxt
바다badadengiz
모자mojaşapka
고기gogigöşt
어머니eomeoniona
아버지abeojiota
하나hanabir

Alifbo tartibi

Luğatlarda sözlar quyidagi tartibda joylaşadi:

  • Undoşlar: ㄱ ㄲ ㄴ ㄷ ㄸ ㄹ ㅁ ㅂ ㅃ ㅅ ㅆ ㅇ ㅈ ㅉ ㅊ ㅋ ㅌ ㅍ ㅎ
  • Unlilar: ㅏ ㅐ ㅑ ㅒ ㅓ ㅔ ㅕ ㅖ ㅗ ㅘ ㅙ ㅚ ㅛ ㅜ ㅝ ㅞ ㅟ ㅠ ㅡ ㅢ ㅣ

Qöş undoş va murakkab unlilar haqida keyingi darsda batafsil yozilgan.

Maşq

Quyidagi sözlarni öqing: 가수, 나라, 두부, 하마, 비누

Javoblar: gasu (xonanda), nara (mamlakat), dubu (tofu), hama (begemot), binu (sovun)

Uşbu maqola muallif tomonidan CC BY 4.0 bilan licensiyalangan.