Koreys yozuvi hangul (한글) deb ataladi. Uni Joseon sulolasining törtinçi qiroli Sejong 1443 yilda yaratgan va 1446 yilda “Xalqqa töğri tovuşlarni örgatiş” (훈민정음) nomi bilan eʼlon qilgan. Hangulning asosiy alifbosi 10 ta unli va 14 ta undoş harfdan iborat.
Harflar qanday yaratilgan
Hangul dunyodagi eng “ilmiy” yozuvlardan biri hisoblanadi, çunki uning harflari tasodifiy emas:
- Undoşlar tovuş çiqarganda nutq aʼzolarining şaklini aks ettiradi. Masalan, ㄱ — tilning orqa qismi tanglayga tegişi, ㄴ — til uçining yuqori tişlarga tegişi, ㅁ — lablar, ㅅ — tiş, ㅇ — tomoq şakli. Qolgan undoşlar şu beş asosiy harfga çiziq qöşiş orqali hosil qilingan: ㄱ → ㅋ, ㄴ → ㄷ → ㅌ, ㅁ → ㅂ → ㅍ, ㅅ → ㅈ → ㅊ, ㅇ → ㅎ.
- Unlilar uç belgidan tuzilgan: osmon (nuqta, hozir qisqa çiziq), yer (ㅡ) va inson (ㅣ). Masalan, ㅣ ga öng tomondan qisqa çiziq qöşilsa ㅏ, ㅡ ustiga qöşilsa ㅗ hosil böladi.
Koreyada har yili 9 oktyabr Hangul kuni (한글날) sifatida nişonlanadi va bu kun rasmiy dam oliş kuni hisoblanadi.
Asosiy unlilar
| Harf | Öqilişi | Talaffuzi |
|---|---|---|
| ㅏ | a | özbekça “a” kabi |
| ㅑ | ya | “ya” |
| ㅓ | eo | özbekça “o” ga yaqin, lablar dumaloqlanmaydi (ota) |
| ㅕ | yeo | “yo” (lablar dumaloqlanmaydi) |
| ㅗ | o | lablarni dumaloqlab aytiladigan “o” (rus tilidagi “о” kabi) |
| ㅛ | yo | lablarni dumaloqlab “yo” |
| ㅜ | u | “u” |
| ㅠ | yu | “yu” |
| ㅡ | eu | lablar çözilib aytiladigan “ı” (rus tilidagi “ы” ga yaqin) |
| ㅣ | i | “i” |
ㅓ (eo) va ㅗ (o) ni farqlaş muhim: 거 (geo) va 고 (go) — boşqa-boşqa böğinlar.
Asosiy undoşlar
| Harf | Öqilişi | Nomi |
|---|---|---|
| ㄱ | g / k | 기역 (giyeok) |
| ㄴ | n | 니은 (nieun) |
| ㄷ | d / t | 디귿 (digeut) |
| ㄹ | r / l | 리을 (rieul) |
| ㅁ | m | 미음 (mieum) |
| ㅂ | b / p | 비읍 (bieup) |
| ㅅ | s | 시옷 (siot) |
| ㅇ | böğin boşida öqilmaydi, oxirida “ng” | 이응 (ieung) |
| ㅈ | j | 지읒 (jieut) |
| ㅊ | ç (nafas bilan) | 치읓 (chieut) |
| ㅋ | k (nafas bilan) | 키읔 (kieuk) |
| ㅌ | t (nafas bilan) | 티읕 (tieut) |
| ㅍ | p (nafas bilan) | 피읖 (pieup) |
| ㅎ | h | 히읗 (hieut) |
ㄱ, ㄷ, ㅂ, ㅈ undoşlari söz boşida yumşoqroq “k, t, p, ç” kabi, ikki unli orasida esa “g, d, b, j” kabi eşitiladi. ㄹ söz boşida va unlilar orasida “r”, böğin oxirida “l” deb öqiladi.
Böğin qanday yoziladi
Koreys tilida harflar alohida emas, böğin böyiça bir blokka jamlanib yoziladi. Har bir böğin kamida bitta undoş va bitta unlidan iborat. Agar böğin unli tovuş bilan boşlansa, öqilmaydigan ㅇ harfi yoziladi.
- Tik unlilar (ㅏ, ㅓ, ㅣ…) undoşning öng tomoniga yoziladi: ㄱ + ㅏ = 가 (ga)
- Yotiq unlilar (ㅗ, ㅜ, ㅡ…) undoşning pastiga yoziladi: ㄱ + ㅗ = 고 (go)
- Unli bilan boşlanadigan böğin: ㅇ + ㅏ = 아 (a)
Matn çapdan öngga, böğin içida esa çapdan öngga va yuqoridan pastga yoziladi.
Birinçi sözlar
| Koreysça | Öqilişi | Maʼnosi |
|---|---|---|
| 아이 | ai | bola |
| 오이 | oi | bodring |
| 우유 | uyu | sut |
| 나무 | namu | daraxt |
| 바다 | bada | dengiz |
| 모자 | moja | şapka |
| 고기 | gogi | göşt |
| 어머니 | eomeoni | ona |
| 아버지 | abeoji | ota |
| 하나 | hana | bir |
Alifbo tartibi
Luğatlarda sözlar quyidagi tartibda joylaşadi:
- Undoşlar: ㄱ ㄲ ㄴ ㄷ ㄸ ㄹ ㅁ ㅂ ㅃ ㅅ ㅆ ㅇ ㅈ ㅉ ㅊ ㅋ ㅌ ㅍ ㅎ
- Unlilar: ㅏ ㅐ ㅑ ㅒ ㅓ ㅔ ㅕ ㅖ ㅗ ㅘ ㅙ ㅚ ㅛ ㅜ ㅝ ㅞ ㅟ ㅠ ㅡ ㅢ ㅣ
Qöş undoş va murakkab unlilar haqida keyingi darsda batafsil yozilgan.
Maşq
Quyidagi sözlarni öqing: 가수, 나라, 두부, 하마, 비누
Javoblar: gasu (xonanda), nara (mamlakat), dubu (tofu), hama (begemot), binu (sovun)